پریتونیت عفونی گربه‌ها (Feline Infectious Peritonitis – FIP)

مرور کامل: اوت ۲۰۱۸ آخرین به‌روزرسانی منبع: سپتامبر ۲۰۲۴ نویسندگان: جولی کی. لوی (DVM, PhD, DACVIM) و استیسی هاتسل (DVM)، دانشکده دامپزشکی دانشگاه فلوریدا

۱. تعریف و علت بیماری

پریتونیت عفونی گربه‌ها یا FIP بیماری شدید و معمولاً کشنده‌ای است که در اثر ویروس کروناویروس گربه‌ای ایجاد می‌شود.

کروناویروس‌ها خانواده‌ای از ویروس‌ها هستند که عمدتاً با عفونت‌های تنفسی ارتباط دارند. این بیماری در سراسر جهان مشاهده می‌شود. اگرچه تعداد زیادی از گربه‌ها ممکن است به کروناویروس گربه‌ای آلوده شوند، فقط تعداد کمی از آن‌ها به شکل شدید بیماری مبتلا می‌شوند.

علت دقیق اینکه چرا فقط بعضی گربه‌ها به FIP مبتلا می‌شوند، مشخص نیست؛ اما تصور می‌شود جهش ویروس و پاسخ ایمنی نامناسب در گربهٔ میزبان در بروز بیماری نقش داشته باشند.

گربه‌ها در هر سنی و از هر دو جنس ممکن است به FIP مبتلا شوند؛ بااین‌حال، بیماری بیشتر در گربه‌های ۶ ماهه تا ۲ ساله دیده می‌شود.

هر نژادی ممکن است مبتلا شود، اما در برخی نژادهای اصیل، از جمله پرشین، حبشی، بنگال، بیرمن، هیمالین، رگدال و رکس، احتمال ابتلا بیشتر گزارش شده است.

بچه‌گربه‌هایی که در کلونی‌های آلوده پرورش می‌یابند، ممکن است ویروس را از مادر یا گربه‌های ناقل دریافت کنند. این انتقال می‌تواند هنگامی رخ دهد که ایمنی مادری در حدود سن ۵ تا ۶ هفتگی کاهش پیدا می‌کند.

۲. انتقال بیماری

بیشتر عفونت‌ها احتمالاً در اثر بلع ویروس ایجاد می‌شوند. انتقال از طریق استنشاق نیز امکان‌پذیر است.

از آنجا که گربه‌های آلوده ذرات ویروس را از طریق مدفوع دفع می‌کنند، تماس با ظرف خاک مهم‌ترین منبع مواجهه با ویروس محسوب می‌شود.

راه‌های دیگر انتقال یا مواجهه عبارت‌اند از:

• بزاق

• نظافت متقابل و لیسیدن یکدیگر

• استفاده از ظرف غذای مشترک

• عطسه

• تماس نزدیک میان گربه‌ها

گربه‌هایی که در خانه‌های چندگربه‌ای زندگی می‌کنند، بیشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند.

احتمال انتقال ویروس از طریق جفت، از مادر به جنین در حال رشد، نیز مطرح شده است؛ اما میزان وقوع این نوع انتقال مشخص نیست.

۳. اشکال بالینی FIP

در گذشته، بیماری به دو شکل اصلی تقسیم می‌شد:

بااین‌حال، ویژگی‌های هر دو شکل ممکن است در یک گربه تا درجاتی هم‌زمان وجود داشته باشند.

۴. علائم بالینی و تشخیص

علائم عفونت اولیه با کروناویروس

عفونت با کروناویروس گربه‌ای معمولاً بدون علامت است. بااین‌حال، در بعضی موارد ممکن است علائم زیر دیده شوند:

• اسهال

• استفراغ

• اختلال رشد

• علائم دستگاه تنفسی فوقانی

• کاهش وزن

این مرحله، در صورت شدیدبودن علائم، ممکن است چند روز یا حتی چند ماه طول بکشد.

علائم FIP بر اساس اندام درگیر

علائم بالینی FIP به اندام‌های درگیر بستگی دارد. کبد، کلیه‌ها، پانکراس، دستگاه عصبی مرکزی (CNS) و چشم‌ها ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.

مدت‌زمان بین عفونت، جهش ویروس و ظهور علائم بالینی در گربه‌های مختلف متفاوت است.

گربهٔ مبتلا ممکن است هوشیار یا افسرده باشد. برخی گربه‌ها اشتهای طبیعی یا حتی افزایش‌یافته دارند، درحالی‌که برخی دیگر از خوردن غذا امتناع می‌کنند.

علائم عمومی شامل تب، کاهش وزن و گاهی زردی است.

نشانه‌های مهم FIP

• افزایش تدریجی حجم شکم به‌دلیل تجمع مایع

• درگیری ریه‌ها و دشواری تنفس

• تب به‌مدت ۲ تا ۵ هفته

• بی‌اشتهایی

• کاهش وزن

• افسردگی و بی‌حالی

• سابقهٔ بیماری مبهم و طولانی‌مدت، شامل تب پایدار، ناخوشی عمومی و کاهش وزن

• گاهی نارسایی اندام‌های اصلی، به‌ویژه کلیه یا کبد

• علائم چشمی و عصبی که ممکن است هم‌زمان یا مستقل از یکدیگر ظاهر شوند

حدود ۵۰ درصد گربه‌های مبتلا، علائم مرتبط با درگیری اندام‌های شکمی مانند کلیه، کبد، طحال، پانکراس یا غدد لنفاوی دارند.

شکل مرطوب: درگیری شکم و قفسهٔ سینه

در برخی گربه‌ها تجمع مایع در شکم به‌اندازه‌ای است که شکم به‌طور واضح متسع می‌شود.

حدود یک‌سوم گربه‌های مبتلا به شکل افیوژیو، درگیری ریوی و دشواری تنفس دارند. مایع ممکن است در اطراف قلب نیز تجمع پیدا کند.

شکل خشک: بیماری عمومی و درگیری اندام‌ها

گربه‌هایی که تجمع واضح مایع ندارند، اغلب سابقه‌ای از بیماری غیراختصاصی دارند. این سابقه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تب‌های مکرر

• بی‌حالی

• کاهش وزن

• نارسایی اندام‌ها، به‌ویژه کلیه یا کبد

درگیری چشم‌ها

درگیری چشمی شایع است و ممکن است به‌تنهایی یا همراه با علائم دیگر رخ دهد.

تغییرات احتمالی عبارت‌اند از:

• خون‌ریزی در یک یا هر دو چشم

• تجمع چرک در یک یا هر دو چشم

• سایر تغییرات چشمی

• نابینایی

درگیری دستگاه عصبی مرکزی

درگیری سیستم عصبی نیز شایع است. یکی از علائم اصلی، اختلال هماهنگی عضلات است که ممکن است با فلج خفیف همراه باشد و به اختلال عمومی هماهنگی حرکات پیشرفت کند.

سایر علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• تشنج

• لرزش

• تغییرات رفتاری یا شخصیتی

• افزایش حساسیت به لمس

روش‌های تشخیص

دامپزشک بر اساس سابقهٔ پزشکی، علائم حاصل از معاینهٔ فیزیکی و نتایج آزمایش‌های آزمایشگاهی، FIP را ارزیابی می‌کند.

در بعضی موارد، بررسی‌های تکمیلی لازم است، از جمله:

• سونوگرافی

• نمونه‌برداری جراحی از بافت‌ها

تشخیص به‌ویژه در گربه‌هایی که تجمع مایع ندارند، دشوار است و ممکن است به ترکیبی از چند روش تشخیصی نیاز داشته باشد.

نکته: بر اساس این متن، تشخیص FIP صرفاً بر اساس علائم بالینی انجام نمی‌شود و گاهی لازم است چند نوع آزمایش در کنار معاینه و تصویربرداری تفسیر شوند.

۵. درمان، پیشگیری و کنترل

درمان

طبق متن منبع، تا مدت‌ها درمان اختصاصی برای FIP در دسترس نبود. داروهای ضدویروسی جدید امید به درمان مؤثر را افزایش داده‌اند، اما در زمان نگارش این منبع هنوز دسترسی به آن‌ها گسترده نبوده است.

داروهای کاهندهٔ التهاب و سرکوب‌کنندهٔ پاسخ ایمنی، همراه با مراقبت‌های حمایتی، ممکن است به کاهش ناراحتی گربه کمک کنند.

مدیریت گربه‌های در تماس با بیمار

وقتی یک گربه در خانه به FIP مبتلا می‌شود، گربه‌های هم‌خانه معمولاً پیش‌تر در معرض همان کروناویروس قرار گرفته‌اند. خوشبختانه، بیشتر گربه‌های در تماس به FIP مبتلا نمی‌شوند؛ زیرا اغلب گربه‌های آلوده به کروناویروس هرگز شکل بالینی FIP را ایجاد نمی‌کنند.

بااین‌حال، گربهٔ مبتلا به FIP نباید با گربه‌های جدید، به‌ویژه بچه‌گربه‌هایی که قبلاً در معرض ویروس قرار نگرفته‌اند، تماس داشته باشد.

اگر گربه‌ای بر اثر FIP تلف شده باشد، منبع توصیه می‌کند پیش از آوردن گربهٔ جدید، دو ماه صبر شود تا اطمینان حاصل شود که ویروس دیگر در محیط حضور ندارد.

واکسن FIP

واکسن FIP وجود دارد؛ بااین‌حال، انجمن متخصصان گربه‌پزشکی آمریکا (AAFP) این واکسن را در گروه «معمولاً توصیه نمی‌شود» قرار داده است.

اقدامات کاهش مواجهه و کنترل عفونت

اقدامات پیشنهادی در متن برای کاهش مواجهه با کروناویروس عبارت‌اند از:

1. خارج‌کردن مکرر مدفوع از ظرف خاک، زیرا مدفوع منبع اصلی ویروس است.

2. از شیر گرفتن زودهنگام بچه‌گربه‌ها در شرایط مناسب.

3. جداسازی گربه‌هایی که از نظر آنتی‌بادی کروناویروس مثبت هستند.

4. جداسازی و آزمایش گربه‌ها پس از شرکت در نمایشگاه‌ها.

5. رعایت بهداشت و پاک‌سازی مناسب محیط.

6. استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های مؤثر بر ویروس.

7. واکسیناسیون علیه سایر ویروس‌های گربه‌ای.

8. اجرای یک برنامهٔ جامع مراقبت‌های پیشگیرانه.

در خانه‌ها یا مراکزی که تعداد زیادی گربه نگهداری می‌شوند، حذف کامل کروناویروس گربه‌ای ممکن است بسیار دشوار باشد؛ بنابراین، خطر ایجاد FIP همچنان وجود خواهد داشت.

نکات کلیدی برای دامپزشکان

• عفونت با کروناویروس گربه‌ای معادل FIP نیست. بیشتر گربه‌های آلوده به کروناویروس هرگز به شکل بالینی FIP مبتلا نمی‌شوند.

• FIP می‌تواند با تجمع مایع یا بدون تجمع واضح مایع بروز کند.

• کبد، کلیه‌ها، پانکراس، چشم‌ها و دستگاه عصبی مرکزی از اندام‌های مهم درگیر هستند.

• علائم چشمی و عصبی ممکن است مستقل از سایر علائم ظاهر شوند.

• تشخیص، به‌ویژه در موارد غیرافیوژیو، ممکن است دشوار باشد و به ترکیب چند روش نیاز داشته باشد.

• کنترل کروناویروس در محیط‌های چندگربه‌ای چالش‌برانگیز است.