نیازهای تغذیه ای حیوانات کوچک
۱. نیازهای تغذیهای بر اساس مراحل زندگی
سگها و گربهها با توجه به مرحله زندگی خود به مقادیر مشخصی از مواد مغذی در رژیم غذایی نیاز دارند. انجمن مسئولان کنترل خوراک دام آمریکا (AAFCO) استانداردهای تغذیهای این حیوانات را در دو گروه اصلی منتشر میکند:
- نگهداری حیوانات بالغ (Adult Maintenance)
- رشد و تولیدمثل (Growth and Reproduction)
این استانداردها مقادیر مواد مغذی را بر اساس ماده خشک و همچنین بهازای هر ۱۰۰۰ کیلوکالری انرژی قابل متابولیسم (ME) بیان میکنند.
شورای ملی تحقیقات آمریکا (NRC) نیز استانداردهای نیازهای تغذیهای سگها، گربهها، تولهسگها و بچهگربهها را منتشر کرده است. آخرین ویرایش مورد اشاره در متن اصلی مربوط به سال ۲۰۰۶ است. این شورا مراحل زیر را برای ارزیابی نیازهای تغذیهای در نظر میگیرد:
- رشد پس از از شیر گرفتن
- نگهداری حیوان بالغ
- اواخر دوره آبستنی
- اوج دوره شیردهی
هر دو سازمان حداقل نیازهای تغذیهای و، در مورد موادی که احتمال مسمومیت دارند، حداکثر مقادیر مجاز را مشخص میکنند.
با این حال، نیازهای تغذیهای در تمام طول زندگی بزرگسالی ثابت نیست. شواهد پژوهشی نشان میدهد که بهتر است حیوانات بالغ بر اساس سن و تغییرات فیزیولوژیک به گروههایی مانند بالغ جوان، بالغ میانسال و سالمند تقسیم شوند؛ زیرا با افزایش سن، سوختوساز و عملکردهای فیزیولوژیک بدن تغییر میکند.
۲. اصول کلی تغذیه سگها و گربهها
در کشورهای برخوردار از درآمد بالا، بیماریهای ناشی از تغذیه نامناسب در حیواناتی که غذای تجاری باکیفیت، کامل و متعادل دریافت میکنند، کمتر مشاهده میشود. رژیم غذایی خانگی نیز در صورت تنظیم توسط متخصص تغذیه دامپزشکی میتواند مناسب باشد.
مشکلات تغذیهای معمولاً در شرایط زیر بیشتر رخ میدهند:
- استفاده از رژیمهای خانگی نامتعادل
- تغذیه گربه با غذای مخصوص سگ
- استفاده از رژیمهای گیاهخواری بدون تأمین صحیح مواد مغذی ضروری
- استفاده از رژیمهای خاص، مانند غذاهای فاقد غلات، بدون توجه کافی به ایمنی و تعادل ترکیبات آنها
گربهها نیازهای تغذیهای متفاوتی نسبت به سگها دارند. برای مثال، گربهها به دریافت منابع غذایی ویتامین A، اسید آراشیدونیک و تورین نیاز دارند. همچنین نیاز آنها به برخی اسیدهای آمینه، مانند آرژنین، و ویتامینهایی نظیر نیاسین و پیریدوکسین (ویتامین B6) بیشتر است.
رژیمهای غذایی محدود به چند ماده اولیه نیز ممکن است کمبودهای جدی ایجاد کنند. برای نمونه، تغذیه عمدتاً با گوشت یا رژیم انحصاری همبرگر و برنج میتواند موجب کمبود کلسیم و پرکاری ثانویه پاراتیروئید ناشی از تغذیه شود. مصرف انحصاری جگر نیز خطر مسمومیت با ویتامین A را افزایش میدهد.
روش آمادهسازی غذا نیز اهمیت دارد. برخی مواد ضدتغذیهای موجود در غذاهای خام با پختن غیرفعال میشوند؛ برای مثال، آویدین موجود در سفیده تخممرغ خام جذب بیوتین را مختل میکند و تیامیناز موجود در برخی ماهیهای خام موجب تخریب تیامین میشود. از سوی دیگر، دما و روش پخت ممکن است مقدار یا قابلیت دسترسی برخی مواد مغذی را کاهش یا افزایش دهند.
۳. انرژی در تغذیه حیوانات کوچک
انرژی قابل متابولیسم (ME)
انرژی قابل متابولیسم، شاخص مهمی در ارزیابی انرژی رژیم غذایی است و به بخشی از انرژی غذا اشاره دارد که پس از کسر تلفات مربوط، برای استفاده بدن باقی میماند.
انرژی معمولاً با کالری یا ژول اندازهگیری میشود. در تغذیه سگها و گربهها، واحد رایج کیلوکالری (kcal) است؛ هر کیلوکالری برابر با ۱۰۰۰ کالری است.
تأمین انرژی کافی برای حفظ وزن ایدهآل، امتیاز وضعیت بدنی (BCS) و امتیاز وضعیت عضلانی (MCS) در مراحل مختلف زندگی ضروری است.
نیاز انرژی این حیوانات صرفاً تابع وزن بدن نیست. عوامل مؤثر عبارتاند از:
- نژاد و اندازه بدن
- میزان فعالیت
- سن و مرحله زندگی
- درصد توده بدون چربی بدن
- شرایط محیطی و سبک نگهداری
برای مثال، سگهای نگهداریشده در خانه ممکن است نسبت به سگهای مستقر در محلهای نگهداری به انرژی روزانه کمتری نیاز داشته باشند.
محاسبه نیاز انرژی در حالت استراحت (RER)
نیاز انرژی در حالت استراحت (Resting Energy Requirement) میزان انرژی موردنیاز حیوان در حالت استراحت، در شرایط محیطی با دمای مناسب و پس از دریافت غذاست.
دو فرمول رایج برای محاسبه RER وجود دارد:
فرمول توانی:
\[ RER=70\times وزن\ بدن\ (kg)^{0.75} \]
این فرمول برای حیوانات با وزنهای مختلف قابل استفاده است.
فرمول خطی:
\[ RER=30\times وزن\ بدن\ (kg)+70 \]
این فرمول فقط برای حیواناتی با وزن بیشتر از ۲ و کمتر از ۴۵ کیلوگرم کاربرد دارد.
نیاز انرژی نگهداری (MER)
نیاز انرژی نگهداری (Maintenance Energy Requirement) مقدار انرژی موردنیاز حیوانی با فعالیت متوسط است که وزن بدن خود را حفظ میکند. این مقدار علاوه بر انرژی لازم برای هضم و جذب غذا، انرژی مصرفشده در فعالیتهای روزمره را نیز در بر میگیرد.
سن و وضعیت عقیمسازی از عواملی هستند که در محاسبه MER باید در نظر گرفته شوند.
فرمولهای محاسبه انرژی باید نقطه شروع ارزیابی باشند، نه عددی قطعی برای همه حیوانات. حتی دو حیوان با وزن یکسان ممکن است برای حفظ وزن ایدهآل به مقادیر انرژی متفاوتی نیاز داشته باشند؛ اختلاف این نیاز در برخی موارد میتواند تا حدود ۳۰ درصد بیشتر یا کمتر باشد.
اگر حیوان برای حفظ وزن مناسب به مقدار غذایی بسیار کمتر از مقدار توصیهشده روی بستهبندی نیاز داشته باشد، ممکن است استفاده از رژیم کمتراکمتر از نظر انرژی مناسب باشد. محدود کردن بیش از حد غذای معمولی میتواند دریافت تمام مواد مغذی را کاهش دهد. در برخی موارد، رژیم درمانی کاهش وزن که با حفظ مواد مغذی ضروری و انرژی کمتر فرموله شده است، انتخاب مناسبتری خواهد بود.
اگر نیاز انرژی حیوان برای حفظ وزن طبیعی بهطور غیرمعمول پایین باشد، بررسی بیماریهای زمینهای، مانند کمکاری تیروئید در سگها، نیز اهمیت دارد.
۴. گروههای اصلی مواد مغذی
شش گروه اصلی مواد مغذی عبارتاند از:
- آب
- پروتئین
- چربی
- کربوهیدرات
- ویتامینها
- مواد معدنی
از میان این گروهها، پروتئین، چربی و کربوهیدرات انرژی تأمین میکنند؛ آب، ویتامینها و مواد معدنی مستقیماً منبع انرژی محسوب نمیشوند.
آب؛ مهمترین ماده مغذی
آب برای ادامه حیات ضروری است و محرومیت از آن میتواند طی چند روز به مرگ منجر شود. آب تمیز و تازه باید همواره در دسترس سگها و گربهها باشد. فراهم کردن چند محل آبخوری میتواند مصرف آب را افزایش دهد؛ این موضوع بهویژه در گربهها اهمیت دارد.
نیاز روزانه به آب به عوامل مختلفی وابسته است، از جمله:
- نوع رژیم غذایی
- شرایط محیطی
- سطح فعالیت
- وضعیت سلامت حیوان
غذاهای کنسروی حیوانات خانگی معمولاً حاوی حدود ۶۰ تا بیش از ۸۷ درصد آب هستند. این مقدار در غذاهای خشک حدود ۳ تا ۱۱ درصد و در غذاهای نیمهمرطوب حدود ۲۵ تا ۳۵ درصد است. بنابراین، حیواناتی که عمدتاً غذای کنسروی مصرف میکنند معمولاً آب کمتری از ظرف آب مینوشند.
در محیطی با دمای مناسب، نیاز آب بسیاری از پستانداران حدود ۴۴ تا ۶۶ میلیلیتر بهازای هر کیلوگرم وزن بدن است؛ البته این مقدار تقریبی است و باید با توجه به شرایط هر حیوان تفسیر شود.
کمآبی میتواند در اثر مراقبت نامناسب یا بیماری ایجاد شود و در اختلالات گوارشی، تنفسی و ادراری اهمیت بالینی ویژهای دارد. در حیوانات سالم، در حالت معمول نباید دسترسی به آب محدود شود.
این بخش، ترجمه قسمتهای ابتدایی فایل است. ادامه متن شامل مباحث تخصصی پروتئین، چربی، کربوهیدرات، فیبر، ویتامینها و مواد معدنی است و برای حفظ دقت علمی بهتر است به همین ترتیب و بخشبندی ترجمه شود.۱. چربیها (Fats)
تریگلیسریدها و اسیدهای چرب بر اساس تعداد اتمهای کربن موجود در زنجیرهٔ اسید چرب به سه گروه کوتاهزنجیر، متوسطزنجیر و بلندزنجیر تقسیم میشوند. اسیدهای چرب ضروری، چربیهایی هستند که بدن قادر به ساخت آنها نیست و باید از طریق غذا دریافت شوند. بیشتر اسیدهای چرب موجود در رژیم غذایی از نوع بلندزنجیر هستند.
بیشتر مواد مغذی پس از هضم و جذب در رودهٔ باریک، از طریق ورید باب وارد جریان خون شده و به کبد میرسند. اسیدهای چرب بلندزنجیر پس از جذب در سلولهای پوششی رودهٔ باریک، مستقیماً وارد ورید باب نمیشوند؛ بلکه ابتدا از مسیر لنفاوی عبور میکنند و سپس به جریان خون میرسند.
در مقابل، تریگلیسریدهای با زنجیرهٔ متوسط (MCT) ظاهراً به انتقال اولیه از مسیر لنفاوی نیاز ندارند و میتوانند مستقیماً از روده وارد جریان خون شوند. این ویژگی در سگهایی که به برخی اختلالات گوارشی، مانند لنفانژکتازی (Lymphangiectasia)، مبتلا هستند، اهمیت دارد؛ زیرا این بیماری دستگاه لنفاوی را درگیر میکند.
در سالهای اخیر، از MCTها برای مدیریت اختلال شناختی وابسته به سن در سگها نیز استفاده شده است. با افزایش سن، متابولیسم گلوکز در مغز کارایی کمتری پیدا میکند و این مسئله میتواند حافظه، یادگیری و آگاهی را مختل کند. برخی از MCTهای حاصل از روغنهای گیاهی میتوانند منبع جایگزین انرژی برای مغز باشند. همچنین از این چربیها در سگهای مبتلا به تشنجهای مقاوم به درمان برای کاهش دفعات تشنج استفاده میشود.
چربیهای غذایی علاوه بر تأمین انرژی، به جذب، ذخیرهسازی و انتقال ویتامینهای محلول در چربی، یعنی A، D، E و K، کمک میکنند و منبع اسیدهای چرب ضروری هستند.
تمام پستانداران، از جمله سگها و گربهها، به دریافت اسید لینولئیک، از خانوادهٔ امگا ۶، از طریق غذا نیاز دارند. این اسید چرب در روغنهای گیاهی، مانند روغن ذرت و سویا، به مقدار قابلتوجهی وجود دارد.
گربهها به اسید چرب ضروری دیگری به نام اسید آراشیدونیک نیز نیاز دارند. این اسید چرب در روغنها و چربیهای گیاهی وجود ندارد، اما در چربی گوشت، مرغ و تخممرغ یافت میشود. برخلاف سگها، گربهها نمیتوانند اسید لینولئیک را بهطور مؤثر به اسید آراشیدونیک تبدیل کنند.
اسیدهای چرب امگا ۳ نیز در سالهای اخیر در فهرست اسیدهای چرب ضروری مورد نیاز برای رشد و تولیدمثل سگها و گربهها قرار گرفتهاند. مهمترین آنها عبارتاند از:
- ALA: اسید آلفا-لینولنیک
- EPA: اسید ایکوزاپنتانوئیک
- DHA: اسید دوکوزاهگزانوئیک
روغن بذر کتان منبع غذایی مناسبی برای ALA است؛ در حالی که ماهیهای چرب، روغن کریل و روغن جلبک منابع مناسبی برای EPA و DHA به شمار میروند.
بیشتر غذاهای تجاری مخصوص سگ بالغ معمولاً حاوی ۵ تا ۱۵ درصد چربی بر اساس مادهٔ خشک هستند. غذای تولهسگها اغلب ۸ تا ۲۰ درصد چربی بر همین اساس دارد.
این تفاوت در میزان چربی به تأمین نیازهای انرژی متفاوت حیوانات کمک میکند؛ برای مثال، حیوانات فعال، تحت استرس، در حال رشد یا شیردهی ممکن است به انرژی بیشتری از حیوانات بالغ در شرایط نگهداری معمول نیاز داشته باشند.
در برخی رژیمهای غذایی گربهها، تا ۶۰ درصد کالری میتواند از چربی تأمین شود؛ با این حال، رژیمهایی با ۸ تا ۴۰ درصد چربی بر اساس مادهٔ خشک نیز با موفقیت استفاده شدهاند.
از آنجا که چربی کالری زیادی به غذا اضافه میکند، باید نسبت پروتئین به انرژی با توجه به مرحلهٔ زندگی، اندازهٔ بدن و میزان غذای مصرفی حیوان تنظیم شود.
کمبود اسیدهای چرب ضروری در سگها و گربههایی که غذای کامل و متعادل، با نگهداری مناسب و مطابق استانداردهای AAFCO دریافت میکنند، بسیار نادر است. علائم کمبود ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- خشکی، پوستهپوستهشدن و کدرشدن موها
- کاهش فعالیت
- اختلالات تولیدمثلی، مانند عدم فحلی
- رشد ناکافی بیضهها
- کاهش میل جنسی
مکملهای اسید چرب گاهی برای سگهایی که پوست خشک و پوستهپوسته یا پوشش مویی کدر دارند توصیه میشوند؛ با این حال، ابتدا باید بیماریهای زمینهای و اختلالات متابولیک بررسی شوند.
۲. کربوهیدراتها (Carbohydrates)
نشاستههای مقاوم، بخشی از کربوهیدراتهای غذایی هستند که در برابر هضم در رودهٔ باریک مقاومت میکنند و میتوانند به رودهٔ بزرگ برسند.
فیبر غذایی
فیبر از نظر ویژگیهای فیزیکی و نحوهٔ تخمیر توسط باکتریهای روده اهمیت دارد. اثرات فیزیولوژیک فیبرها یکسان نیست و به نوع، مقدار، میزان حلالیت و قابلیت تخمیر آنها بستگی دارد.
فیبرهای غذایی را میتوان بر اساس حلالیت به دو گروه اصلی تقسیم کرد:
- فیبر محلول: در آب حل میشود یا ژل تشکیل میدهد.
- فیبر نامحلول: در آب بهخوبی حل نمیشود و معمولاً به افزایش حجم مدفوع کمک میکند.
با این حال، قابلیت تخمیر فیبر نیز ویژگی مهمی است و در بسیاری از موارد از حلالیت آن اطلاعات کاربردیتری دربارهٔ اثرات رودهای به دست میدهد.
اسیدهای چرب با زنجیرهٔ کوتاه
تخمیر فیبر توسط باکتریهای روده موجب تولید اسیدهای چرب با زنجیرهٔ کوتاه (SCFAs) میشود. سه نمونهٔ مهم آن عبارتاند از:
- استات
- پروپیونات
- بوتیرات
این ترکیبات چندین اثر مفید دارند. برای مثال، حدود ۷۰ درصد انرژی مورد نیاز سلولهای پوششی رودهٔ بزرگ در سگها میتواند از اسیدهای چرب با زنجیرهٔ کوتاه تأمین شود.
این اسیدها همچنین جذب سدیم و آب در روده را تحریک میکنند و با کاهش pH رودهٔ بزرگ، محیطی ایجاد میکنند که میتواند به بقای برخی باکتریهای مفید کمک کند.
با این حال، تخمیر فیبر ممکن است ترکیبات نامطلوبی مانند گازها، آمونیاک و فنولها را نیز تولید کند. فیبرهایی که بسیار سریع تخمیر میشوند، ممکن است حجم زیادی گاز ایجاد کنند و به نفخ، دلپیچه و اسهال منجر شوند.
به همین دلیل، استفاده از فیبرهایی با قابلیت تخمیر متوسط میتواند تعادل مناسبتری میان آثار مفید و نامطلوب تخمیر ایجاد کند.
نمونههایی از منابع فیبر با قابلیت تخمیر متوسط عبارتاند از:
- تفالهٔ چغندر
- سبوس برنج
- صمغ عربی
تفالهٔ چغندر همچنین میتواند کیفیت مدفوع سگها را بهبود دهد. طبق متن منبع، اگر این ماده حداکثر تا ۷٫۵ درصد مادهٔ خشک رژیم غذایی استفاده شود، میتواند بدون تأثیر نامطلوب بر قابلیت هضم سایر مواد مغذی، به کیفیت مناسب مدفوع کمک کند.
اثرات افزایش فیبر در رژیم غذایی
افزایش میزان فیبر میتواند باعث موارد زیر شود:
- افزایش حجم مدفوع
- طبیعیشدن زمان عبور محتویات از روده
- تغییر ترکیب میکروبیوتای رودهٔ بزرگ و الگوی تخمیر
- تغییر در جذب گلوکز و پاسخ انسولین
- کاهش قابلیت هضم برخی مواد مغذی، در صورت مصرف مقادیر زیاد
از نظر حلالیت، تفالهٔ چغندر، سلولز و سبوس برنج حلالیت کمی دارند؛ در حالی که صمغ عربی، متیلسلولز و اینولین حلالیت بیشتری دارند. پسیلیوم یا اسفرزه حاوی ترکیبی از فیبرهای محلول و نامحلول است.
فیبر و پریبیوتیکها
فیبرهای قابل تخمیر در رژیم غذایی سگها و گربهها میتوانند نقش پریبیوتیک داشته باشند.
پریبیوتیکها ترکیبات غذایی غیرقابلهضمی هستند که بهطور انتخابی رشد یا فعالیت باکتریهای مفید روده، مانند Bifidobacterium و Lactobacillus، را تحریک میکنند. این ترکیبات همچنین میتوانند بقای برخی باکتریهای بیماریزا و کلونیزاسیون آنها را محدود کنند.
باکتریهای مفید روده اسیدهای چرب با زنجیرهٔ کوتاه و برخی مواد مغذی، از جمله تعدادی از ویتامینهای گروه B و ویتامین K، تولید میکنند. این باکتریها همچنین میتوانند در تنظیم پاسخ ایمنی، کاهش برخی سموم کبدی مانند آمینها و آمونیاک خون، و کمک به بهبود رفتارهای اضطرابی در سگها نقش داشته باشند.
نکتهٔ مهم این است که مقدار «فیبر خام» درجشده روی برچسب غذای حیوانات خانگی، تمام فیبر غذایی را نشان نمیدهد؛ زیرا فقط بخشی از فیبر نامحلول را اندازهگیری میکند و فیبر محلول را در بر نمیگیرد.
بنابراین، فیبر خام معیار دقیقی برای تعیین کل فیبر رژیم غذایی نیست. گزارش مقدار کل فیبر غذایی، همراه با تفکیک فیبر محلول و نامحلول، اطلاعات مفیدتری دربارهٔ ترکیب غذا و آثار احتمالی آن بر دستگاه گوارش فراهم میکند.
۳. ویتامینهای محلول در چربی
ویتامینها ترکیبات آلی موجود در غذا هستند که برای عملکرد طبیعی متابولیسم ضرورت دارند. بر اساس ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی، آنها به دو گروه تقسیم میشوند:
- ویتامینهای محلول در چربی: A، D، E و K
- ویتامینهای محلول در آب: ویتامینهای گروه B و ویتامین C
ویتامین A
ویتامین A برای عملکردهای متعددی در بدن ضروری است، از جمله:
- بینایی طبیعی
- رشد
- تولیدمثل
- عملکرد سیستم ایمنی
- حفظ سلامت بافتهای پوششی
- تنظیم و بیان بسیاری از ژنها
بتاکاروتن پیشساز ویتامین A است و در گیاهان یافت میشود. سگها میتوانند از منابع گیاهی و حیوانی ویتامین A استفاده کنند؛ اما گربهها قادر نیستند بتاکاروتن را به ویتامین A تبدیل کنند، زیرا آنزیم رودهای مورد نیاز برای شکستن بتاکاروتن را ندارند.
در نتیجه، گربهها باید ویتامین A آماده را از رژیم غذایی دریافت کنند؛ برای مثال، از جگر، روغن ماهی یا ویتامین A سنتتیک.
علائم کمبود ویتامین A در سگها و گربهها ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- شبکوری
- خشکی شدید ملتحمه یا گزروفتالمی
- التهاب ملتحمه
- کدورت و زخم قرنیه
- کراتیت
- تحلیل شبکیه
- حساسیت به نور
در سگها، علائم دیگری نیز ممکن است دیده شود؛ از جمله بیاشتهایی، کاهش وزن، ضایعات پوستی، آتاکسی، متاپلازی اپیتلیوم برونشیولها، پنومونیت و افزایش استعداد ابتلا به عفونتها.
در تولهسگها، کمبود ویتامین A میتواند بازسازی طبیعی سوراخهای جمجمه را مختل کند و موجب تنگی آنها و تحلیل عصب حلزونی گوش شود؛ این وضعیت ممکن است در نهایت به ناشنوایی منجر شود.
در گربهها، کمبود ویتامین A ممکن است با مردهزایی و ناهنجاریهای مادرزادی همراه باشد؛ از جمله هیدروسفالی، نابینایی، بیمویی، ناشنوایی، آتاکسی، دیسپلازی مخچه و فتق روده. همچنین ممکن است متاپلازی سنگفرشی در دستگاه تنفسی، ملتحمه، آندومتر و غدد بزاقی ایجاد شود.
مسمومیت با ویتامین A در سگها نادر است و به نظر میرسد سگها نسبت به گربهها تحمل بیشتری در برابر دریافت بیش از حد این ویتامین داشته باشند.
علائم مسمومیت در سگها میتواند شامل بدشکلیهای اسکلتی، شکستگیهای خودبهخودی و خونریزی داخلی باشد. همچنین ممکن است جوشخوردگی غیرطبیعی مهرهها و مفاصل بزرگ، رشد بیش از حد بافت استخوانی و غضروفی، پوکی استخوان، اختلال در سنتز کلاژن، کاهش تشکیل غضروف در صفحات رشد و تنگی سوراخهای بینمهرهای رخ دهد.
در گربهها، مسمومیت با ویتامین A بیشتر دیده میشود و ممکن است زمانی ایجاد شود که بچهگربههای در حال رشد رژیم غذایی سرشار از جگر دریافت کنند. یکی از پیامدهای مهم آن، رشد بیش از حد استخوان و غضروف در سه مهرهٔ گردنی نخست است. این تغییرات حرکت گردن را محدود میکنند و ممکن است توانایی گربه برای نظافت طبیعی بدن خود را کاهش دهند.
برای تعیین مقدار مناسب ویتامین A و سایر مواد مغذی باید به پروفایلهای تغذیهای AAFCO و NRC برای سگها، گربهها، تولهسگها و بچهگربهها مراجعه کرد.
ویتامین D
ویتامین D برای سگها و گربهها یک مادهٔ مغذی ضروری است. برخلاف انسان و بسیاری از پستانداران دیگر، سگها و گربهها مقدار بسیار محدودی از ۷-دهیدروکلسترول، پیشساز تولید ویتامین D3 در پوست در اثر تابش فرابنفش، دارند.
عملکرد اصلی ویتامین D افزایش جذب رودهای و آزادسازی کلسیم و فسفر و نیز کمک به حفظ و رسوب این دو ماده در استخوان است.
کمبود یا افزایش بیش از حد ویتامین D میتواند غلظت کلسیم و فسفر خون را تغییر دهد. شکل فعال زیستی این ویتامین در بدن، ۱،۲۵-دیهیدروکسیکولهکلسیفرول یا کلسیتریول است.
علائم کمبود ویتامین D شامل موارد زیر است:
- راشیتیسم در حیوانات جوان
- بزرگشدن محل اتصال دندهها به غضروف
- استئومالاسی یا نرمی استخوان
- استئوپروز یا پوکی استخوان در حیوانات بالغ
علائم کلاسیک راشیتیسم در تولهسگها و بچهگربههایی که غذای تجاری کامل و متعادل دریافت میکنند نادر است و بیشتر در حیواناتی مشاهده میشود که با رژیمهای خانگی فاقد مکمل مناسب تغذیه میشوند.
افزایش بیش از حد ویتامین D ممکن است در اثر افزودن تصادفی مقدار زیادی از این ویتامین به غذای تجاری حیوانات خانگی یا خوردن جوندهکشهای حاوی کولهکلسیفرول (D3) رخ دهد.
مسمومیت با ویتامین D موجب افزایش کلسیم و فسفر خون میشود و میتواند باعث رسوب غیرقابلبرگشت مواد معدنی در بافتهای نرم، از جمله لولههای کلیوی، دریچههای قلب و دیوارهٔ عروق بزرگ شود. این وضعیت در موارد شدید ممکن است کشنده باشد.
ویتامین E
ویتامین E در بدن نقش آنتیاکسیدانی دارد.
علائم کمبود این ویتامین معمولاً به اختلال عملکرد غشاهای سلولی مربوط میشوند؛ زیرا اکسیدشدن فسفولیپیدهای غشایی غیراشباع و اختلال در فرایندهای حیاتی سلولی میتواند به بافتها آسیب برساند.
در سگها، علائم کمبود ویتامین E ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- بیماری تخریبی عضلات اسکلتی همراه با ضعف عضلانی
- تخریب اپیتلیوم زایای بیضه و اختلال در اسپرمسازی در نرها
- تولد تولههای ضعیف یا مرده در مادهها
- تغییرات تخریبی شبکیه
- لیپوفوسینوز، یعنی تجمع رنگدانهٔ قهوهای در عضلهٔ صاف روده
- بیاشتهایی
در گربهها، علائم کمبود ویتامین E شامل موارد زیر است:
- میوکاردیت بینابینی کانونی
- میوزیت کانونی عضلات اسکلتی
- نفوذ سلولهای تکهستهای در ناحیهٔ اطراف وریدهای مرکزی کبد
- استئاتیت یا التهاب بافت چربی
کمبود طبیعی ویتامین E در گربههایی مشاهده شده است که مقادیر زیادی تن ماهی کنسروی دریافت میکنند. این وضعیت ممکن است به پاناستئاتیت (Pansteatitis) یا بیماری چربی زرد منجر شود.
بچهگربهها و گربههای بالغ مبتلا ممکن است علائم زیر را نشان دهند:
- بیاشتهایی
- بیحالی
- حساسیت بیش از حد هنگام لمس قسمت شکمی بدن
- ایجاد ندول در بافت چربی
- تغییر رنگ ذخایر چربی به قهوهای یا نارنجی، در اثر تجمع رنگدانههای سروئیدی
ویتامین E عموماً یکی از کمسمترین ویتامینهای محلول در چربی محسوب میشود؛ با این حال، مصرف مقادیر بسیار زیاد آن میتواند جذب سایر ویتامینهای محلول در چربی را مختل کند. در نتیجه، ممکن است علائم کمبود ویتامینهای A، D و K ظاهر شوند.
۵. ویتامین K
ویتامین K برای سگها و گربهها ضروری است؛ با این حال، میکروبیوتای روده معمولاً میتواند مقدار کافی از این ویتامین را تأمین کند.
اگرچه ویتامینهای K1 و K2 از طریق غذا نیز دریافت میشوند، بخش قابلتوجهی از ویتامین K موجود در بافتهای بدن منشأ باکتریایی دارد.
هر عاملی که میکروبیوتای روده را تغییر دهد، از جمله درمان با داروهای ضدمیکروبی، ممکن است موجب کمبود ویتامین K شود.
کمبود این ویتامین در سگها و گربهها باعث طولانیشدن زمان انعقاد خون و خونریزی بیش از حد میشود. مسمومیت با ویتامین K بسیار نادر است.
۶. ویتامینهای محلول در آب
بیشتر ویتامینهای محلول در آب بهعنوان همعاملهای آنزیمی (Enzymatic cofactors) عمل میکنند.
این ویتامینها نسبت به ویتامینهای محلول در چربی، احتمال کمتری برای ایجاد مسمومیت دارند؛ زیرا مقادیر اضافی آنها معمولاً در بدن ذخیره نمیشود و از طریق ادرار دفع میشود.
به همین دلیل، مصرف بیش از حد ویتامینهای محلول در آب معمولاً کمتر از ویتامینهای محلول در چربی موجب مسمومیت میشود. ویتامین B12 تنها ویتامین محلول در آب است که در کبد ذخیره میشود.
ویتامین C
ویتامین C یا اسید اسکوربیک عملکردهای متعددی در بدن دارد؛ از جمله:
- فعالیت آنتیاکسیدانی
- خنثیکردن رادیکالهای آزاد
- مشارکت در سنتز کلاژن
برای سگها و گربهها در استانداردهای غذایی AAFCO نیاز غذایی مشخصی به ویتامین C تعیین نشده است؛ زیرا این حیوانات قادرند آن را از گلوکز در کبد خود بسازند.
با این حال، مکمل ویتامین C ممکن است در برخی شرایط مزایای بیشتری برای سلامت داشته باشد.
ویتامین C همچنین ممکن است بهعنوان نگهدارندهٔ طبیعی در غذای حیوانات خانگی استفاده شود تا به بازسازی توکوفرولهای مخلوط کمک کند. این توکوفرولها برای جلوگیری از اکسیدشدن و تندشدن چربی موجود در غذا به کار میروند.
مصرف بیش از حد مکمل ویتامین C در سگها و گربههایی که سابقهٔ سنگهای اگزالات کلسیم دستگاه ادراری دارند، نگرانکننده است. تجزیهٔ غیرانزیمی اسید اسکوربیک میتواند موجب تشکیل اگزالات و افزایش دفع ادراری آن شود.
تیامین؛ ویتامین B1
کمبود تیامین معمولاً در سگها و گربههایی که غذای تجاری کامل و متعادل با روش آمادهسازی مناسب دریافت میکنند، ایجاد نمیشود.
یکی از عوامل ایجاد کمبود تیامین، دریافت مقادیر زیاد مواد ضدتیامین است؛ مانند آنزیمهای تیامیناز که تیامین را تجزیه میکنند. تیامینازها در ماهیهای آب شیرین خام و صدفها یافت میشوند و با تخریب سریع تیامین غذایی میتوانند موجب کمبود آن شوند.
پختن ماهی، تیامینازها را غیرفعال میکند. بنابراین، اگرچه برخی غذاهای کنسروی گربه حاوی ماهی هستند، حرارت فرایند کنسروسازی برای از بین بردن تیامیناز کافی است.
تخریب تیامین همچنین ممکن است در اثر تیمار غذا با دیاکسید گوگرد یا حرارت بیش از حد هنگام خشککردن و کنسروسازی رخ دهد؛ با این حال، کمبود ناشی از این عوامل نادر است.
کمبود حاد تیامین سیستم عصبی را درگیر میکند و علائم عصبی شدید ایجاد میکند. در مقابل، کمبود مزمن ممکن است موجب تغییراتی در عضلهٔ قلب و اعصاب محیطی شود.
علائم کمبود تیامین در سگها شامل موارد زیر است:
- آتاکسی
- هیپرتروفی قلب
در گربهها، علائم میتواند شامل موارد زیر باشد:
- بیاشتهایی
- عدم رشد مناسب
- اختلال عملکرد عصبی
- تشنج
- ضعف عضلانی
ضعف عضلانی در گربهها اغلب به شکل خمشدن سر به سمت پایین (Ventroflexion) ظاهر میشود. همین علامت ممکن است در گربههای مبتلا به کمبود پتاسیم نیز مشاهده شود.
نیاسین؛ ویتامین B3
نیاسین اصطلاحی عمومی برای ترکیبات دارای فعالیت ویتامین B3 است؛ از جمله اسید نیکوتینیک و نیکوتینامید.
کمبود نیاسین در سگها میتواند بیماریای به نام بیماری زبان سیاه (Black tongue disease) ایجاد کند. این بیماری با ترشحات خونی از دستگاه گوارش و التهاب غشاهای مخاطی در سگهایی که رژیم غذایی فاقد نیاسین کافی دریافت میکنند، مشخص میشود.
بیماری زبان سیاه در سگها و پلاگر در انسان را میتوان با افزودن نیاسین به رژیم غذایی درمان کرد.
کمبود نیاسین در سگهایی که غذای کامل و متعادل مصرف میکنند نادر است؛ زیرا سگها میتوانند نیاسین را از اسید آمینهٔ ضروری تریپتوفان سنتز کنند.
علائم گزارششدهٔ کمبود نیاسین در سگها عبارتاند از:
- بیاشتهایی
- کاهش وزن
- اسهال خونی
- اختلال در جذب آب، سدیم، پتاسیم و گلوکز از روده
- قرمزی سطح داخلی لب بالایی که ممکن است به التهاب و زخم مخاط دهان و حلق پیشرفت کند
- ترشح فراوان بزاق که ممکن است خونی باشد
- بوی بسیار نامطبوع دهان
گربهها نمیتوانند مقادیر قابلتوجهی نیاسین از تریپتوفان بسازند؛ بنابراین، تمام نیاز آنها به نیاسین باید از طریق رژیم غذایی تأمین شود.
کمبود نیاسین در گربههایی که غذای کامل و متعادل مصرف میکنند نادر است. موارد گزارششده عمدتاً در بچهگربههایی بوده که رژیم غذایی تصفیهشده و فاقد نیاسین دریافت کردهاند.
این بچهگربهها پس از ۱۰ تا ۱۵ روز رشدشان متوقف شده، دچار اسهال و کاهش وزن شده و تا روز پنجاهم تلف شدهاند. در این موارد، ضایعات پوستی یا دهانی مشاهده نشده است.
بیوتین
بیوتین همعامل ضروری چهار واکنش مختلف کربوکسیلازی در پستانداران است. آنزیمهای کربوکسیلاز در متابولیسم چربیها، گلوکز و برخی اسیدهای آمینه نقش دارند.
بیوتین میتواند از طریق غذا تأمین شود یا توسط میکروبهای روده ساخته شود.
کمبود طبیعی بیوتین در سگها و گربهها بسیار نادر است؛ اما ممکن است در اثر مصرف داروهای ضدمیکروبی خوراکی که باکتریهای تولیدکنندهٔ بیوتین روده را از بین میبرند، ایجاد شود.
عامل دیگر، تغذیه با سفیدهٔ تخممرغ خام است. زردهٔ تخممرغ منبع مناسبی از بیوتین است، اما سفیدهٔ خام حاوی گلیکوپروتئینی به نام آویدین (Avidin) است که به بیوتین متصل میشود و مانع جذب آن در دستگاه گوارش میگردد.
علائم کمبود بیوتین عبارتاند از:
- رشد ضعیف
- درماتیت
- بیحالی
- اختلالات عصبی
فولات
فولات بهعنوان همعامل در فرایندهای زیر نقش دارد:
- ساخت نوکلئوتیدها
- سنتز فسفولیپیدها
- متابولیسم اسیدهای آمینه
- تولید انتقالدهندههای عصبی
- تشکیل کراتینین
فولات برای سلولهایی که بهسرعت تقسیم میشوند نیز اهمیت دارد.
فولات همراه با کوبالامین یا ویتامین B12 در انتقال گروههای متیل برای تولید متیونین از هموسیستئین مشارکت میکند.
فولات میتواند از غذا دریافت شود یا توسط میکروبهای روده ساخته شود.
اندازهگیری سطح فولات خون یکی از روشهایی است که میتواند در ارزیابی اسهال پاسخدهنده به آنتیبیوتیک (ARD)، که با عنوان رشد بیش از حد باکتریهای رودهٔ باریک (SIBO) نیز شناخته میشود، و اختلال در تعادل میکروبیوتای روده کمککننده باشد. در موارد ARD، سطح فولات خون ممکن است افزایش یابد.
علائم کمبود فولات در سگها و گربهها شامل کاهش وزن، بیاشتهایی، کمخونی، اسهال و نامناسبشدن کیفیت پوشش مو است.
در گربهها، کمبود طولانیمدت فولات ممکن است موجب افزایش غلظت آهن پلاسما و کمخونی مگالوبلاستیک شود.
کوبالامین؛ ویتامین B12
کوبالامین نیز برای سلولهایی که بهسرعت تقسیم میشوند اهمیت دارد.
این ویتامین عمدتاً از محصولات حیوانی تأمین میشود؛ زیرا محصولات گیاهی معمولی که با B12 غنی نشدهاند، تقریباً فاقد این ویتامین هستند. برخی میکروبهای روده نیز میتوانند کوبالامین تولید کنند.
ایلئوم (Ileum) محل اصلی جذب کوبالامین در پستانداران است.
کمبود کوبالامین میتواند باعث کمخونی و آسیب عصبی برگشتناپذیر ناشی از دمیلینهشدن اعصاب شود. بنابراین، برای انتخاب درمان مناسب، ارزیابی همزمان کمبود فولات و کوبالامین اهمیت دارد.
در سگها، کمبود کوبالامین ممکن است به دلیل رشد بیش از حد باکتریهای روده یا اختلالات ژنتیکی متابولیسم این ویتامین ایجاد شود. اختلالات ژنتیکی مرتبط با سوءجذب کوبالامین در نژادهایی مانند اشنایزر غولپیکر، بوردر کولی، بیگل و کوموندور گزارش شدهاند.
تولهسگهای مبتلا ممکن است علائم زیر را نشان دهند:
- بیاشتهایی
- عدم رشد مناسب
- نوتروپنی همراه با هایپرسگمنتاسیون هستهای
- کمخونی
- پلاکتهای غولآسا
- تغییرات مگالوبلاستیک در مغز استخوان
خطاهای مادرزادی متابولیسم را میتوان با اندازهگیری کوبالامین یا هموسیستئین سرم و نیز بررسی ادرار از نظر متیلمالونیک اسیدوری ارزیابی کرد.
در سگهایی که دچار این اختلال ژنتیکی هستند، تجویز کوبالامین از راه تزریقی ضروری است.
در گربهها، کمبود کوبالامین عمدتاً ممکن است در اثر عوامل زیر ایجاد شود:
- اختلالات مادرزادی متابولیسم
- رشد بیش از حد باکتریها در روده
- بیماری التهابی روده
- لنفوم روده
- کلانژیوهپاتیت یا کلانژیت
- پانکراتیت
علائم بالینی شامل کاهش وزن، اسهال، استفراغ، بیاشتهایی، نامرتب یا چربشدن موها و ضخیمشدن رودهها است.
اگر جذب کوبالامین در گربه کاهش یافته باشد، مکمل خوراکی ممکن است پاسخ مناسبی ایجاد نکند. در این شرایط، ممکن است برای حفظ غلظت طبیعی ویتامین در خون به تزریق کوبالامین هر دو هفته یکبار نیاز باشد.
۷. مواد معدنی در تغذیهٔ سگها و گربهها
مواد معدنی از نظر مقدار مورد نیاز به دو گروه اصلی تقسیم میشوند.
مواد معدنی پرنیاز (Macrominerals):
- سدیم
- پتاسیم
- کلسیم
- فسفر
- منیزیم
این مواد معمولاً در مقادیر گرم در روز مورد نیاز هستند.
عناصر کممقدار یا عناصر کمیاب (Trace minerals):
- آهن
- روی
- مس
- ید
- فلوئور
- سلنیوم
- کروم
این عناصر معمولاً در مقادیر میلیگرم یا میکروگرم در روز مورد نیاز هستند.
وجود تعادل مناسب میان مواد معدنی ضروری و چگالی انرژی رژیم غذایی اهمیت زیادی دارد. هنگامی که دریافت یک مادهٔ معدنی از نیاز بدن فراتر میرود، ممکن است مقدار اضافی آن جذب شود یا مقدار زیادی از مادهٔ معدنی جذبنشده، مانع جذب کافی مواد معدنی دیگر در روده شود.
به همین دلیل، افزودن خودسرانهٔ مکملهای معدنی باید اجتناب شود؛ زیرا میتواند عدم تعادل مواد معدنی ایجاد کند.
کمبود مواد معدنی در رژیمهای غذایی کامل و متعادل نادر است. با این حال، تنظیم میزان کلسیم، فسفر، سدیم، منیزیم در سگها و گربهها و مس در سگها، در رژیمهای درمانی برای مدیریت برخی بیماریها رایج است.
مواد معدنی پرنیاز
کلسیم و فسفر
کلسیم و فسفر در بدن ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. مقدار فسفر رژیم غذایی اغلب با توجه به میزان کلسیم تنظیم میشود تا نسبت مناسب کلسیم به فسفر (Ca:P) برای گونه، اندازه و مرحلهٔ زندگی حیوان تأمین شود.
جذب کلسیم در روده از دو مسیر انجام میشود:
- انتقال فعال: فرایندی اشباعپذیر که توسط شکل فعال ویتامین D تنظیم میشود.
- انتقال غیرفعال: فرایندی که اشباعپذیر نیست.
پس از تولد، جذب کلسیم عمدتاً از مسیر انتقال غیرفعال انجام میشود. حیوانات جوان از زمان از شیرگیری تا حدود ششماهگی ممکن است در تنظیم جذب رودهای کلسیم، بهویژه در صورت دریافت بیش از حد کلسیم، توانایی محدودی داشته باشند.
پس از حدود ششماهگی، سهم انتقال غیرفعال از کل جذب کلسیم کاهش مییابد و انتقال فعال اهمیت بیشتری پیدا میکند. در نتیجه، تنظیم جذب کلسیم بهتر انجام میشود.
حفظ تعادل کلسیم بدن به همکاری چندین اندام و هورمون، از جمله هورمون پاراتیروئید و کلسیتونین، وابسته است. تنظیم تعادل فسفر نیز از طریق هماهنگی میان جذب رودهای و دفع کلیوی انجام میشود.
کمبود کلسیم و فسفر در سگها و گربههایی که رژیم غذایی کامل و متعادل مصرف میکنند، نادر است. با این حال، کمبود کلسیم در حیواناتی مشاهده شده که رژیمهای عمدتاً گوشتی دریافت میکنند؛ زیرا گوشت معمولاً فسفر زیاد و کلسیم کمی دارد.
نیاز غذایی به کلسیم و فسفر در سگها و گربهها طی رشد، بارداری و شیردهی افزایش مییابد.
در سگها، نسبت مطلوب کلسیم به فسفر تقریباً ۱٫۲ تا ۱٫۴ به ۱ است. با این حال، محدودهٔ حداقل و حداکثر نسبت تعیینشده در استاندارد AAFCO برابر با ۱ به ۱ تا ۲٫۱ به ۱ است.
در نسبتهای بالاتر کلسیم به فسفر، جذب فسفر کاهش مییابد؛ بنابراین، تعادل مناسب میان این دو مادهٔ معدنی ضروری است.
کمبود کلسیم یا دریافت بیش از حد فسفر میتواند جذب کلسیم را کاهش دهد و علائمی مانند تحریکپذیری، حساسیت بیش از حد و کاهش تون عضلانی ایجاد کند. در موارد مرتبط با هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویهٔ تغذیهای، فلج موقت یا دائمی نیز ممکن است رخ دهد.
در صورت کمبود کلسیم، معدنیزدایی اسکلت، بهویژه در لگن و اجسام مهرهای، ایجاد میشود. زمانی که شکستگی پاتولوژیک رخ داده و بیماری در رادیوگرافی قابل تأیید است، معمولاً معدنیزدایی استخوان شدید شده است.
در بسیاری از این موارد، سابقهٔ تغذیه با رژیمی وجود دارد که تقریباً بهطور کامل از گوشت، جگر، ماهی یا مرغ تشکیل شده است.
دریافت بیش از حد کلسیم
دریافت بیش از حد کلسیم بهویژه در سگهای نژاد بزرگ و غولپیکر در حال رشد، از زمان از شیرگیری تا یکسالگی، مشکلساز است.
طبق متن منبع، مکملیاری بیش از حد کلسیم، یعنی بیش از ۳ درصد مادهٔ خشک رژیم غذایی، میتواند در سگهای نژاد بزرگ با رشد سریع موجب تشدید علائم بالینی استئوکندروز و کاهش بازسازی طبیعی اسکلت شود؛ این اثرات در مقایسه با رژیمهایی با ۱ تا ۳ درصد کلسیم بر اساس مادهٔ خشک شدیدتر گزارش شدهاند.
لنگش، درد و کاهش تحرک در سگهای نژاد کوچک یا نژادهایی با رشد آهستهتر که مقادیر بالاتر کلسیم دریافت کردهاند، گزارش نشده است.
منیزیم
منیزیم همعامل ضروری بسیاری از مسیرهای آنزیمی متابولیک داخل سلولی است و کمبود آن در رژیمهای کامل و متعادل نادر است.
با این حال، مصرف بیش از حد مکملهای کلسیم یا فسفر میتواند موجب تشکیل ترکیبات معدنی نامحلول و غیرقابلهضم در روده شود و جذب منیزیم را کاهش دهد.
علائم کمبود منیزیم در تولهسگها عبارتاند از:
- بیحالی
- کاهش فعالیت
- ضعف عضلانی
منیزیم اضافی از طریق ادرار دفع میشود.
عناصر معدنی کمیاب
ید
کمبود ید در حیواناتی که غذای کامل و متعادل دریافت میکنند نادر است؛ اما ممکن است در سگها و گربههایی که رژیمهای پرگوشت مصرف میکنند یا در گربههایی که رژیم حاوی ماهی آب شور دارند، مشاهده شود.
بچهگربههای مبتلا به کمبود ید ممکن است در مراحل اولیه علائمی شبیه پرکاری تیروئید، از جمله افزایش تحریکپذیری، نشان دهند. در مراحل بعدی، ممکن است علائم کمکاری تیروئید و بیحالی ظاهر شود.
اختلال در متابولیسم کلسیم، آلوپسی و جذب مجدد جنین نیز گزارش شده است. متن منبع به ارزیابی اندازهٔ تیروئید و بررسی بافتشناسی پس از مرگ برای تأیید این وضعیت اشاره میکند.
آهن و مس
آهن و مس موجود در بیشتر گوشتها بهخوبی مورد استفادهٔ بدن قرار میگیرند. به همین دلیل، کمبود تغذیهای آنها نادر است؛ مگر در حیواناتی که رژیم غذایی آنها تقریباً بهطور کامل از شیر یا سبزیجات تشکیل شده باشد.
کمبود آهن یا مس میتواند با کمخونی میکروسیتیک و هیپوکرومیک مشخص شود. در حیوانات سفیدمو، گاهی تهرنگ مایل به قرمز در موها نیز دیده میشود.
روی (Zinc)
کمبود روی میتواند علائم زیر را ایجاد کند:
- استفراغ
- کراتیت
- آکروماتریکیا یا کاهش رنگدانهٔ مو
- تأخیر در رشد
- لاغری شدید
قابلیت دسترسی زیستی روی ممکن است تحت تأثیر برخی ترکیبات موجود در غذاهای تجاری کاهش یابد.
در نژادهای سیبرین هاسکی و آلاسکن مالاموت ممکن است نقص ژنتیکیای وجود داشته باشد که جذب رودهای روی را مختل میکند. این حیوانات ممکن است به درماتوزی مبتلا شوند که به مکملیاری روی پاسخ میدهد. این بیماری درماتوز پاسخدهنده به روی در سگها (Canine zinc-responsive dermatosis) نامیده میشود.